Kornelije Stanković – Velikan srpske muzičke scene

Kako Žak Atali (Jacques Attali) govori u svojoj knjizi Buka (Bruit, 1977), muzička umetnost se može definisati kao fenomen novog sveta koji konstantno trpi manje ili veće promene i opstaje uprkos čestim promenama društveno-subverzivnog sistema. Prevashodno ovoj konstataciji, naša muzičko-umetnička scena je prolazila kroz korenite promene na polju stvaralaštva i izvođaštva, što je u potpunosti razumljivo zbog petovekovne kolonizacije otomanske imperije na ovim prostorima, ali i čestih ratova i migracija stanovništva. Koliko god se borila za autonomiju i očuvanje sopstvene tradicije, kultura u Srbiji nije uspela da odoli asimilaciji i političkim uticajima aktuelnih režima.
Tako je u Beogradu, gradiću koji je u to vreme brojio nešto više od 25.000 stanovnika, počelo kulturno-umetničkog života nalik evropskom, gde je vrlo brzo ustaljeno izvođaštvo kao umetnička delatnost, koncentiranjem inostranih umetnika i ansambala scenama beogradskih pozorišta i salona. Teatar na Đumruku i pozorište Kod Jelene su neke od najznačajnijih institucija za ovaj period koje su donele veliki doprinos popularizaciji umetničke muzike i stvaranju navike posećivanja javnih priredbi i koncerata umetničke muzike. Ovakvoj revitalizaciji kulturno-umetničkog života Srbije, prethodilo je osnivanje Prvog beogradskog pevačkog društva (1853), koje je upravo nastalo sa ciljem kako bi se spojilo lepo i korisno “zabava, uživanje i obučavanje u muzici”, kako piše u samom članu statuta ovog društva. Za vrlo kratko vreme, ono je postalo srž beogradske muzičke kulture i sastavni deo mnogih javnih manifestacija.

Prvi radovi i odlike stila

Kada je na muzičku scenu stupio prvi srpski afirmisani kompozitor, Kornelije Stanković (1831-1865), nad muzičkim stvaralaštvom je već uveliko prednjačilo izvođaštvo, kao najpopularnija sfera ove umetnosti. Statusom plemenitog horovođe, kompozitora i umetnika, Kornelije je uspeo da približi narodni muzički izraz evropskoj kompozicionoj tehnici i istovremeno odgovori realnim potrebama i izbirljivom ukusu publike, kojoj je njegova muzika zapravo i bila namenjena. Tokom pomnije analize stvaralačkog opusa ovog kompozitora, možemo jasno uočiti razvojnu fazu u kojoj koristi tradicionalne elemente seoskih kompozicija, komponuje pod uticajem gradske elite i pseudo-evropskog manirizma. Za razliku od svojih prethodnika, često je pribegavao salonskom i građanskom sentimentalizmu, igračkim oblicima i izrazito romantičarskim harmonskim jezikom, koji se već uveliko koristio u delima Kornelijevih evropskih savremenika.

Budući da je stvarao u vreme kada je književni romantizam bio na početku svog razvoja, tekstovi koje je upotrebljavao u svojim kompozicijama su uglavnom bili inspirisani poezijom Branka Radičevića i Vuka Stefanoviča Karadžića. Kao mladić na konzervatorijumu u Beču, Kornelije je vrlo brzo prihvatio osnovne ideale tadašnjih srpskih, romantičarski zanesenih intelektualaca – što će kasnije pretočiti u kompozicije rodoljubive i sentimentalne tematike. Njegova celokupna umetnička delatnost je bila usmerena upravo na to da, poput Vuka sakuplja, beleži, i u granicama svojih stvaralačkih mogućnosti obrađuje i prezentuje narodne pesme srpskom građanstvu.

Pismo starog prijatelja

Mnogi teoretičari i umetnici svrstavaju Stankovića u grupu kompozitora čiji stvaralački opus ima veliki značaj ne samo za srpsku kulturno-umetničku scenu, nego i Beča, Pešte, Moskve, Petrograda, kao i većine država na području nekadašnje Savezne Federativne Republike Jugoslavije. Boraveći u ovim gradovima, Kornelije je stekao važna poznanstva i vrlo bliska prijateljstva koja su vremenom postala toliko ozbiljna i bliska, da su trajala do kraja njegovog života. Neki od njegovih najvernih prijatelja su bili: Jovan Bošković (filolog, urednik Letopisa Matice srpske, ministar prosvete u Srbiji i sektretar Srpskog učenog društva), Steva Todorović (slikar koji se svim silama se zalagao za napredak muzike u srpskom društvu) i Fedor Demelič (pravnik, istoričar, pisac veoma značajnih istorijskih rasprava iz oblasti običajnog prava kod Južnih Slovena i autor rasprave o Meternihovoj spoljnoj politici). Atmosferu sa jednog večernjeg druženja je u pismu sestričini opisao Aleksandar Sandić (istaknuti srpski publicista prevodilac i saradnik Matice srpske) rečima: “Slatki i mili časi behu oni, koje provađah ja, koje provađasmo Srbi đaci univerzitetlije u stanu u svetilištu reko bih, muzike i slikarstva, u stanu dvojice nerazlučivih prijatelja, Kornelija Stankovića i Stevana Todorovića…Što god bi Kornelije od jednog sastanka nam do drugog u note napisao i složio, slabačkim svojim elegijskim glasom otpevao bi najpre on sam, propraćajući klavirom, kao da ogleda je li dobro pogođeno i ugođeno – pa bi onda to isto ponovio svojim sonornim glasom Stevan, a Kornelije pratio je pesmu svirkom na klaviru. E tu si imao pravog uživanja – ne znaš čim pre da se nadiviš, ili pesmom Todorovića ili svirkom Stankovića! Pa bi zatim okupio koga od nas, svojih tokorse učenika-benevola, koje nas je oko sebe prikupljao i obučavao ovog u pevanju onog u sviranju – da mu ko što otpeva ili odsvira, ili bi nas zbio u zbor pevački, da mu zborno pevamo, a on nam pesmu svirkom pratijaše. Bijade tu, kad bi posvirali i popevali, i vežbade u deklamovanju i razglagolstvija svake lepe vrste”. Posle studija, Kornelije je živeo isključivo od sopstvenog rada i truda, štampajući i prodavajući svoje kompozicije, kada mu je jedini stalni prihod donosio posao horovođe Beogradskog pevačkog društva i donacija kneza Mihaila za rad na skupljanju narodnih melodija u Srbiji. Njegova teška finansijska situacija je bila toliko velika da je jednom prilikom bio prinuđen da poručisvom prijatelju, Jovanu Boškoviću, da rasproda sve što mu je ostalo u Beogradu, uključujući pokućstvo i ličnu odeću.

Popularnost i kritika

Sa izuzetnom pažnjom, srpska elita tog vremena je pomno pratila Stankovićevu svestranu muzičku delatnost, od čega je najzapaženije svakako bilo njegovo klavirsko stvaralaštvo. Objavljivanje komentara nepoznatog autora u Srbskim novinama, skrenulo je pažnju javnosti na Kornelija i njegova dela, ali i doprinelo popularnosti njegovog prvog značajnijeg klavirskog dela -Ustaj, ustaj, Srbine, rečima: “Ova umetnička tvorevina zaslužna je da je svaki Srbin i Srpkinja dočekaju i po vrednosti njenoj uvaže, jer se ona kod nas može smatrati kao prvenac u svojoj struci. Pesma je po narodnom duhu u note stavljena i umetničkom veštinom je iskićena.”

Iako vrednosni sud o Stankovićevim klavirskim kompozicijama danas formiramo na osnovu drugačijih kriterijuma i temeljnije analize, ne možemo im osporiti evidentan istorijski značaj. Kao jedno je od najvažnijih pitanja sa kojima se susreću mnogi srpski teoretičari prilikom analize njegovog stvaralaštva jeste: šta to Stankovićevu muziku zapravo čini toliko ekstenzivnom i živom danas, i zbog čega se u tolikoj meri u svojstvu uzora nametnula drugim kompozitorima? Možemo čuti kako teoretičari često aludiraju na srodnost Stankovićevih dela sa tradicionalnom muzikom i paralelnom egzistiranju nacionalnih elemenata i elemenata evropske tradicije (kao glavnih odlika celokupne srpske muzike do Prvog svetskog rata), koji se prvi put jasno manifestuje u Stankovićevom stvaralačkom opusu. Ipak, bitno je reći i da ovaj kompozitor nije imao konkretan uzor na osnovu čijeg učenja ili kompozicione tehnike je oblikovao svoje stvaralaštvo, tako da uzore i ne treba tražiti na tadašnjoj muzičkoj sceni, koja je bila na samom početku kulturno-umetničkog razvoja i uticajem aktuelnih zapadnoevropskih tendencija. Njegov stil je građen pod uticajem okoline u kojima se školovao, muzičkih žanrova – koje je slušao i izvodio, kao i  stavova koje je formirao podstaknut recipiranim uticajima i idejom o samom komponovanju u narodnom duhu. Jedinstvenu priliku da čuje vrhunska dela u izvođenju evropskih pijanista, imao je tokom boravka u Pešti i Beču, što je imalo dodatnog uticaja na čitav proces integracije i formiranja njegovog muzičkog ukusa. Stoga su se zapadnoevropski izvori i te kako podsticajno odrazili na kompoziciono-tehničku i stilsku komponentu njegovih pojedinih dela, kao i sam izbor forme teme sa varijacijama i popularnih muzičkih žanrova igračkog karaktera poput polke, valcera i kadrila. Međutim, u prestonici austrougarske carevine, uticaj na Stankovićevo stvaralaštvo je imao mladi Vuk Stefanović Karadžić, koji je ostavio toliko velik utisak na ovog kompozitora, da je dobar deo svog života posvetio upravo izučavanju nacionalne muzičke baštine i tradicionalne muzike. Na osnovu saglasnosti članova Srpske Akademije Nauka i Umetnosti, dela koja je komponovao nakon 1853. godine, predstavljaju deo srpske kulturne baštine i odraz folklornog nasleđa srpskog naroda, a kao takva se i danas izvode na scenama širom Srbije i Evrope.
“Pored toga što identifikovane karakteristike i nedostaci primenjenog kompozicionog postupka, skroman krajnji rezultat, a prvenstveno svesno uzdržan harmonski jezik – koji samo povremeno iskoračuje iz konteksta klasičarskog harmonskog mišljenja – predstavljaju komponente koje udaljavaju Stankovićeva dela od internacionalnih kriterijuma i savremene evropske produkcije, skromne stilizacije i obrade nacionalnih igara, dugo su opstale kao karakteristični tipovi i uzori kojih su se kasniji kompozitori – neretko “slepo” – pridržavali.”

Dela ovog kompozitora poseduju izuzetan kvalitet i značaj na polju srpske i jugoslovenske kulture, o čemu svedoče izvođenja njegovih horskih i klavirskih kompozicija već decenijama. Uzimajući u obzir težak položaj i finansijske probleme umetnika tog vremena, Kornelije je svojim radom i pre svega upornošću, uspeo da uzdigne srpsku muzičku scenu na jedan viši nivo i postavi dobar temelj, koji će biti vrlo bitan za njenu kasniju integraciju u evropske muzičke tokove. Ipak, dugi niz godina naša muzička dela nisu uspela da dobiju značajnija priznanja u inostranstvu, upravo zbog toga što je veoma mali broj distribuiran i predstavljen stranoj publici, pored toga što je više puta pokazala interesovanje za naš folklor i tradiciju.

Danas se susrećemo sa sličnim problemima i pored tehnoloških dostignuća koja nam pružaju ogromne mogućnosti za popularizaciju dela domaće umetničke muzike. Tu se postavlja pitanje, jesmo li sami krivi za ovakav položaj umetničke muzike u Srbiji i žanrovsku subverziju koja se uprkos svim borbama intelektualne elite do te mere danas ustalila da predstavlja neizostavni deo naše kulture i svakodnevnice?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s