XIX vek kao period začetka umetničke muzike i kompozitorske delatnosti u Srbiji

Prema rečima francuskog pisca i filozofa, Žaka Atalija (Jacques Attali), muziku kao umetnost možemo definisati kao fenomen novog sveta koji konstantno trpi manje ili veće promene i egzistira uprkos čestim promenama društveno-subverzivnog sistema. Prevashodno ovoj konstataciji, naša muzičko-umetnička scena prolazila je kroz korenite promene na polju stvaralaštva i izvođaštva, što je u potpunosti razumljivo nakon petovekovne kolonizacije otomanske imperije na ovim prostorima, ali i čestih ratova i migracija stanovništva. Koliko god nastojala da očuva autonomiju i očuva sopstvene tradicije, kultura u Srbiji nije uspela da odoli asimilaciji i političkim uticajima aktuelnih režima.

Tako je u Beogradu, gradiću koji je u to vreme brojio nešto više od 25.000 stanovnika, počeo sa aktivnim razvojem kulturno-umetnički život, gde je  izvođaštvo ustaljeno kao umetnička delatnost, koncentiranjem inostranih umetnika i ansambala. Teatar na Đumruku i pozorište Kod Jelene su neke od najznačajnijih institucija čija delatnost je u ovom periodu donela veliki doprinos popularizaciji umetničke muzike i stvaranju navike posećivanja javnih priredbi i koncerata umetničke muzike.

Ovakvoj revitalizaciji kulturno-umetničkog života Srbije, prethodilo je osnivanje Prvog beogradskog pevačkog društva (1853), koje je i nastalo sa ciljem kako bi se spojilo lepo i korisno “zabava, uživanje i obučavanje u muzici”, kako piše u samom članu statuta ovog društva. Za kratko vreme, ono je postalo srž beogradske muzičke kulture i sastavni deo mnogih javnih manifestacija.

Prvi srpski kompozitor

Sa statusom plemenitog horovođe, kompozitora i umetnika, Kornelije Stanković je uspeo da približi popularni narodni muzički izraz evropskoj kompozicionoj tehnici i istovremeno odgovori realnim potrebama i izbirljivom ukusu publike, kojoj je njegova muzika i bila namenjena.

Tokom detaljnije analize stvaralačkog opusa ovog kompozitora, možemo jasno uočiti razvojnu fazu u kojoj koristi tradicionalne elemente seoskih kompozicija, komponuje pod uticajem gradske elite i pseudo-evropskog manirizma.

Za razliku od svojih prethodnika, često je pribegavao salonskom i građanskom sentimentalizmu, igračkim oblicima i izrazito romantičarskim harmonskim jezikom, koji se već uveliko koristio u delima Kornelijevih evropskih savremenika.

S obzirom na to da je stvarao u vreme kada je književni romantizam bio na početku svog razvoja, tekstovi koje je upotrebljavao u svojim kompozicijama su uglavnom bili inspirisani poezijom Branka Radičevića i Vuka Stefanoviča Karadžića. Kao mladić na Konzervatorijumu u Beču, Kornelije je vrlo brzo prihvatio osnovne ideale tadašnjih srpskih, romantičarski zanesenih intelektualaca – što možemo primetiti u kasnijim kompozicijama inspirisanim rodoljubivom i sentimentalnom tematikom. Njegova celokupna umetnička delatnost je bila usmerena upravo na to da, poput Vuka sakuplja, beleži, obrađuje i prezentuje narodne pesme tadašnjem srpskom građanstvu.

Popularnost i kritika

Sa izuzetnom pažnjom, srpska elita je pomno pratila Stankovićevu svestranu muzičku delatnost, od čega je najzapaženije svakako bilo njegovo klavirsko stvaralaštvo. Objavljivanje komentara nepoznatog autora u Srbskim novinama, skrenulo je pažnju javnosti na Kornelija i njegova dela, ali i doprinelo popularnosti njegovog prvog značajnijeg klavirskog dela pod nazivom Ustaj, ustaj, Srbine, rečima: “Ova umetnička tvorevina zaslužna je da je svaki Srbin i Srpkinja dočekaju i po vrednosti njenoj uvaže, jer se ona kod nas može smatrati kao prvenac u svojoj struci. Pesma je po narodnom duhu u note stavljena i umetničkom veštinom je iskićena.”

Iako vrednosni sud o Stankovićevim klavirskim kompozicijama danas formiramo na osnovu drugačijih kriterijuma i temeljnije analize, nikako ne možemo osporiti njihov evidentan istorijski značaj. Kao jedno je od najvažnijih pitanja sa kojima se susreću mnogi srpski teoretičari prilikom analize njegovog stvaralaštva jeste:

Šta to Stankovićevu muziku zapravo čini toliko ekstenzivnom i živom danas; i zbog čega se u tolikoj meri u svojstvu uzora nametnula drugim kompozitorima?

Možemo čuti kako teoretičari često aludiraju na srodnost Stankovićevih dela sa tradicionalnom muzikom i paralelnom egzistiranju nacionalnih elemenata i elemenata evropske tradicije (kao glavnih odlika celokupne srpske muzike do Prvog svetskog rata), koji se prvi put jasno manifestuju u Stankovićevom stvaralačkom opusu.

Ipak, bitno je reći i da ovaj kompozitor nije imao konkretan uzor na osnovu čijeg učenja ili kompozicione tehnike je oblikovao svoje stvaralaštvo, tako da uzore i ne treba tražiti na tadašnjoj muzičkoj sceni, koja je bila na samom početku kulturno-umetničkog razvoja i uticajem aktuelnih zapadnoevropskih tendencija. Njegov stil je građen pod uticajem okoline u kojima se školovao, muzičkih žanrova koje je slušao i izvodio, kao i  stavova koje je formirao podstaknut recipiranim uticajima i idejom o samom komponovanju u narodnom duhu.

Jedinstvenu priliku da čuje vrhunska dela u izvođenju evropskih pijanista, imao je tokom boravka u Pešti i Beču, što je imalo dodatnog uticaja na čitav proces integracije i formiranja njegovog muzičkog ukusa. Stoga su se zapadnoevropski izvori i te kako podsticajno odrazili na kompoziciono-tehničku i stilsku komponentu njegovih pojedinih dela, kao i sam izbor forme teme sa varijacijama i popularnih muzičkih žanrova igračkog karaktera poput polke, valcera i kadrila.

Međutim, u prestonici austrougarske carevine, veliki uticaj na Stankovićevo stvaralaštvo imao je mladi Vuk Stefanović Karadžić, čije poznanstvo ga je podstaklo da veliki deo svog života posveti upravo izučavanju nacionalne muzičke baštine i tradicionalne muzike. Na osnovu saglasnosti članova Srpske Akademije Nauka i Umetnosti, dela koja je komponovao nakon 1853. godine predstavljaju deo srpske kulturne baštine i odraz folklornog nasleđa srpskog naroda i egzistiraju i danas kao sastavni deo izvođačkog repertoara na scenama širom Srbije i Evrope.

Uzimajući u obzir težak položaj i finansijske probleme umetnika tog vremena, Kornelije je svojim radom i pre svega, upornošću, uspeo da uzdigne srpsku muzičku scenu na jedan viši nivo i postavi dobar temelj, koji će biti vrlo bitan za njenu kasniju integraciju u evropske muzičke tokove. Ipak, dugi niz godina naša muzička dela nisu uspela da dobiju značajnija priznanja u inostranstvu, upravo zbog toga što je veoma mali broj distribuiran i predstavljen stranoj publici, pored toga što je više puta pokazala interesovanje za naš folklor i tradiciju.

Danas se susrećemo sa sličnim problemima i pored tehnoloških dostignuća koja nam pružaju ogromne mogućnosti za popularizaciju dela srpskih kompozitora. Tu se postavlja pitanje, jesmo li sami krivi za ovakav položaj umetničke muzike u Srbiji i žanrovsku subverziju koja se uprkos svim borbama intelektualne elite do te mere danas ustalila da predstavlja neizostavni deo naše kulture i svakodnevnice?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s