Power of memories

Filmska dramatizacija života kompozitora nikada ne može biti potpuno realistična, upravo stoga što ne postoji uvek dovoljno izvora koji su u toj meri jedinstveni da potvrđuju tačnost informacija. Često se dešava da su režiseri prinuđeni da dodaju određene scene kako bi bolje dočarali neki period u životu kompozitora, što scenario čini interesantnim, ali ipak ne predstavlja potpunu istinitost događaja. Pored velike popularnosti biografskih filmova, podjednaku važnost imaju i dokumentarni filmovi, koji publici uz drugačiji pristup i temeljnija istraživanja daju mnogo više dokaza i verodostojnijih podataka.

Britanski režiser, Ken Rasel (Ken Russell) je 60-tih godina prošlog veka stekao reputaciju briljantnog filmskog režisera, pre svega zbog filmskih ostvarenja u kojima se bavio životom čuvenih evropskih kompozitora, prvobitno snimanih u formi serijala televizijskih dokumentaraca koji su prikazivani na britanskoj BBC televiziji. Najviše ljudi koji cene njegov rad ima zasigurno u elitnim umetničkim krugovima, ali naravno i među onima koji prepoznaju kvalitet i značaj ovakvih filmova. tumblr_mmylg5bZvA1rovfcgo3_1280.jpg

Nakon razgovora sa ćerkom austrijskog kompozitora, Gustava Malera, Rasel je dobio pregršt informacija i došao na ideju da napravi film o njenom ocu. Tako je 1974. godine objavio film pod nazivom ˝Maler˝, što još uvek nosi svojevrsni pečat režiserovog ikonoklasičnog stila. U narednom delu teksta ćemo spomenuti najrelevantnije scene za koje smatramo da su imale presudan uticaj na život i rad ovog kompozitora i, naravno, gledaoca koji kroz film gradi sliku o njemu.

Na samom početku filma, uz efeknu muziku iz ˝Desete Malerove simfonije˝, možemo videti scenu goruće kuće na jezeru u kojoj je Maler komponovao. Neki kritičari je tumače kao metaforu inspiracije koja je gorela u njemu kao vatra, a neki kao kulminaciju njegove kreativnosti i artističke destruktivnosti.

Sledeća scena je direktno nadovezana na prethodnu i postavljena na stenovitom mestu gde je u jednoj steni isklesan Malerov lik, a pored njega žena koja se poput gusenice budi iz larve, puzi i ljubi njegovo kamenito lice – čime režiser simbolički aludira na njen pokorni odnos, privrženost i neuzvraćenu ljubav. Veliki broj kritičara je shvatio film kao prikaz njihovog burnog odnosa u kojem se Malerova žena, Alma Šindler (Alma Schindler), odrekla sopstvenih ambicija i karijere kako bi se posvetila njemu i deci. Ipak, pored nežne prirode i krhkog izgleda, možemo reći da je bila samouverena i jaka ličnost, jer se uporno borila da ostvari muzičku karijeru i dobije više pažnje i ljubavi od Gustava, uprkos njegovoj okrutnosti, zatvorenosti i opsesiji muzikom.

Manjak novca i svađe u porodici dovode Malera do ideje da odbaci jevrejsku veru i postane katolik, tako da nam režiser u narednim scenama prikazuje njegovu kontroverznu fantaziju koja je urađena kao ritualni nemi film sa titlovima, praćen odgovarajućom muzikom.

Prvi naslov koji se pojavljuje je ˝Preobraženje – Kozima Vagner i Gustav Maler˝, a zatim ˝Valhala – Hram boginje muzike, Kozime Vagner˝. Kozima (Antonia Elis) je prikazana kao reminiscencija na Vagnerove Valkire i nosi kostim koji podseća na nacističku uniformu. Maler je obučen kao rabin, u crnoj odori i šeširu sa jevrejskim simbolom u rukama. Kada dolazi do Kozime i njenog hrama, polaže simbol pred njene noge, pokorava se i spremno prihvata svaki izazov koji sledi. Posle vatrenog krštenja, Kozima mu daje čekić kako bi pretvorio Davidovu zvezdu u mač koji mu je potreban za krvoproliće zmaja starih bogova. Iznad zmajeve pećine možemo videti jevrejske reči, a simbolika čitavog čina predstavlja potpuno raskidanje veze sa njegovom starom religijom i tradicijom. Posle borbe sa tim čudovištem, Maler se vraća sa krvavom svinjskom glavom koju po Kozminoj naredbi jede zajedno sa mlekom i na taj način potpuno odbacuje svoju veru i jevrejska načela. Kao vrhunac čitavog događaja, zajedno sa Kozmom peva uz Vagnerovu kompoziciju ˝The ride of Valkyries˝. film-les-diables27.jpg

˝San smrti˝ počinje dijagetičkom muzikom, kada vojnik svira početak ˝Pete Malerove simfonije˝, a potom sledi nedijagetička muzika ispred krematorijuma, koja prati noćnu moru u kojoj je kompozitor spaljen živ i od koga ostaje samo pepeo sa očima. Čitava scena koju je Rasel osmislio, gde Alma kao žena lakog morala, na razne načine ponižava Malera posle smrti, dovodi nas do zaključka da je kompozitor bio paranoičan, ljubomoran i prestrašen od same pomisli da ga žena ostavi.

Poznavajući Malerovu sudbinu, ovaj film možemo protumačiti kao otvoreno delo, prvenstveno stoga što je režiser čitav film osmislio kao biografsku priču koju gledaoci zbog simbolike i nedorečenih scena mogu da shvate na svoj način, a na čijoj je okosnici kompozitor u sukobu sa samim sobom. U najvećem broju slučaja, sećanja i flešbekovi kompozitora su pokrenuti pesmom, frazom ili događajem, uz savršeno sinhronizovanu primenjenu muziku što je za ovo delo veliki plus. Idealan primer za to su limeni duvači koji ga asociraju na traumatičan period detinjstva i deca koja ga dočekuju sa cvećem na stanici što kompozitora podseća na smrt ćerke. Zbog traumatičnog detinjstva i flešbekova stresnih situacija, mnogi psiholozi mu pripisuju poremećaj post-traumatičnog stresa.

Muzika za ovaj film je pažljivo birana i najčešće predstavlja formu nedijagetičke muzike koja spaja Malerov život i rad, a pored toga poseduje i narativnu ulogu i snažnu dramatičnost tako da je možemo posmatrati podjednako važnu kao i ličnosti u filmu. Klaudia Gorbman u svom delu ˝Unheard Melodies: Narrative Film Music: Bloomington, Indiana University Press˝ (1987), govori o modelu i značaju narativne muzike koji se ogleda u naglašavanju i isticanju postojećih emocija i raspoloženja, što je upečatljiva odlika ovog filmskog ostvarenja. Upotreba Malerove muzike u istoimenom filmu je daleko od holivudskih klišea, iako je poput Vagnerove klasične partiture decenijama korišćena u holivudskim filmovima.

Čitavo putovanje možemo protumačiti na različite načine, kao putovanje kroz prostor i metaforički – kroz vreme. S obzirom da je porodica kompozitoru uvek predstavljala značajno mesto u životu i imala ogroman uticaj na njegov muzički opus i duhovni život, režiser je pomoću flešbekova i fantazija konstantno prikazivao reminiscenciju na Malerovo detinjstvo i ključne segmente života koji su uticali na njegovu ličnost. Stoga, možemo zaključiti da režiser ovim filmom nije imao nameru da nam predoči puku biografiju austrijskog kompozitora, već na interesantan način prikaže transcedentni značaj sećanja kroz vreme i prostor.

Advertisements